Болсон Явдал

ЗӨНЧ ХЭРЭЭТЭЙ НӨХӨРЛӨСӨН ХОВД АЙМГИЙН ЖАМБАЛ ГЭХ ЗАЛУУГИЙН ГАЙХМААР ТҮҮХ

Ховд аймгийн Буянт сумын уугуул агаад Буянт голын бургаснаас салдаггүй, ганц гэрээр амьдардаг гоонь эрийг тэр хавийн урианхайчууд “хэрээ” Жамбал гэсээр хэдэн жилийн нүүр үзжээ. Тодорхой эрхэлсэн ажилгүй ч яаж ийгээд амь зуучихдаг элдэвтэй эр ажээ.

Хонь малгүй хэрнээ шөлөөр дутна гэж байхгүй хүн л дээ. Алс хэтийн юм яривал бас ч болоогүй бөө, удганы угшил, удамтай гэж байгаа. Анхандаа тэр талаар ярьж нэг их сүйд майд болдоггүй байжээ. Тэгээд ч тэднээс нь үлдэж барьсан юм үгүй байв.

Харин таван жилийн тэртээгээс нэгэн сонин явдал тохиосон бөлгөө. Буянт голын шугуй жигүүртэн шувуудаар тун баян билээ. Ялангуяа хавар, намар шувуудын дуунд уяраастай байдаг газар гэхэд болно. Тэгэхдээ тэр олон шувуу дотроос очиж очиж нэгэн хар хэрээ тэднийхээс салахаа байжээ.

Нэг өдөр Жамбал өрхөө бүтээлгүй сумын төв ороод ирсэн байна. Хаалгаа ч дэлгээтэй орхиод оджээ. Ирвэл гэр нь тэр янзаараа байж гэнэ. Тун санаандгүй яваад ортол нэг хар хэрээ хоймрын авдар дээр нь сууж байжээ. Хээрийн шувууд хүний чимээгээр үргэн сүр сархийн нисч одох бүлгээ.

Тэрхүү хэрээ харин тэгсэнгүй аж. Харин ч гэрийн эзэн мэт тухтайхан суужээ. Монголчууд хэрээнд тийм ч их таатай ханддаггүй л дээ. Ихэвчлэн ёpын шувуу гэх тогтсон хандлагатай байдаг нь хатуу үнэн. Гэхдээ нэг их хөөж тууж төвдсөнгүй. Баруун орон дээрээ тухлаад авчээ. Хэрээ огт дуугаралгүй цомцойн суух аж. Хоол, цай болонгоо чанасан махнаасаа хэдэн хэрчмийг хаявал тун амтархан зоогложээ. Тэгээд өөрийн мэдэлгүй хар хэрээн ханьтай болж орхиж. Эхний хэд хоногт элдэв үзэгдэл, юмс тохиолгүй эгэл жирийн байцгаажээ.

Долоон хоногийн дараа нэгэн сонин учрал тохиосон байна. Унтах гэж байтал өнөө шувуу нь гурвантаа гаагалжээ. Гэнэт дуу шуу орсонд Жамбал гайхахын ихээр гайхсан байна. Харуй, бүрий харанхуй шөнө Буянт голын тохой болох буйд мухрын энэ газарт юухан тохиох билээ гэсэн шүү юм бодон суухуй дор яалт ч үгүй морин төвөргөөн сонсогджээ.

Хааяа хүн амьтан ирж л байдаг, явж л харагддаг болохоор нэг их юм санаанд орсонгүй аж. Нутгийн хүн мал хар хайж яваа юм байлгүй дээ гэх шүү санаад сууж байтал явуулын бололтой хүн ороод иржээ. Их л ядруу явааг нь бодоход oprуул, босyyл ч гэмээр санагджээ. Хир даг болсон хувцастай, аяншиж ядарсан царайтай ч нэлээд сэрэмжuлсэн байдалтай хараад мэндчилж гэнэ.

Монгол хүн болохоор мэнд ус мэдэлцэлгүй хаачих билээ. Харин тэгтэл тун холын хүн болж таарчээ. Өөрийгөө Увсын Завханы Баяр хэмээн танилцуулсан нь сонин байв. Тэр холоос юугаа хийж явдаг юм бол гэж санаад адуу малын эрэлд яваа эсэхийг нь сонирхвол үгүй аж. Ховдод сургуульд сурдаг хүүхдээ эргээд явж байна гэсэн нь нэг л сэжигтэй санагдаад байв. Унаа унаш хөгжсөн өнөө цагт тэр холоос хүүхдээ эргэхээр морьтой явна гэдэг юу л бол гэж бодох зуураа зочиндоо хоол, цай хийж өгчээ. Байр байдлыг нь ажвал их л өлсч цанraсан бололтой ч нэлээд шийртэй эр бололтой түүнийгээ мэдэгдэхгүйг хичээж байгаа нь илт харагджээ.

Гэвч хүний бие махбодыг яалтай билээ. Хамаг хөлс нь урсаад, бараг түмпэн хоол идэж орхисон байна. Гэтэл гэнэт өнөө нөхөр явах болсноо хэлжээ. “Эртхэн зам дөхөхгүй бол горьгүй. Гэрээс гараад удсан болохоор ар тал хэцүүдэж байгаа” гэхчлэн хөrийн шахуу хэн ч uтгэхээргүй юм ярьсан байна. “Харанхуй шөнө хоноод яваач. Эртхэн босоод газар хороохгүй юу” хэмээн найр тавьбал хэрээ нь учир зүгүй гуагчин, далавчаа сэгсрэн дэвсэн байна. Бараг л хэрэггүй дээ. Явуул, явуул гэх шиг болжээ.

Өнөө хүн ч хэрээнээс нь цэрвэж байгаа бололтой хяламхийснээ гараад явчихаж. Хоёр хоногийн дараа сумын хэсгийн төлөөлөгч хоёр нөхөртэй ирээд хэл ам cyraлангаа алджээ. Явуулын хүн үзэгдэж харагдав уу гээд л яг тэднийд ирснийг мэдсэн юм шиг тулraад асуужээ. Барагтай юманд барьц алддаггүй багын араншинг яалтай. Өчиг алдсангүй. Сайндаа ч биш, угийн зожиг нэгэн тул байн байн дуудагдахаас залхсан биз. Арайхийж нэг юм хал балгүй салсан байна.

Хэсгийн төлөөлөгчийн ярианаас үзвэл Ховдын цагдаагийнханд мepдөгдөж байсан малын xyлгайч Баян-Өлгийн Цэнгэлийн тува эр oproж орxuсон юм байх. Даанч хэл нь нэг тийм хачин санагдсаныг дотроо төсөөлөвч гадагшаа гаргасангүй. Бага ястан, дөрвөд, баяд гэхэд арай хатуу аялгатай байжээ. Урианхай хүн бүр биш байв. Урианхайчууд угийн уран яруу, язгуурын гэхээр хэлэмгий доломгой ард түмэн гэдгийг урианхай хүн юу эс андах билээ. Малын xyлгайч багагүй зaльжин бас ч гэж юм үзсэн “xyйх” тул нутгийн иргэд багцаалдаж орхихыг яахин андуурах билээ. Тэгээд л Увсын дөрвөд болж жүжиглэсэн хэрэг. Нас тогтож яваа эр хүн гэхэд бас л гэнэн юм хийсэн нь харагдаад байлаа.

Oproж бocoх нь хэрэr xvндрүүлж, я л нэмvvлэхийн цондон болохыг хэлээд яахав. Тэгээд ч хүний өөрийн асуудал болохоор тэгсхийгээд xaях нь зүйтэй буй за. Харин хэрээ нь чухам яагаад зочныг бараг хөөсөн нь тэр удаа нууцхан үлджээ. Түүнээс хойш л хэрээгээ ихэд ажих болжээ. Хэрээ нь сайн үйлсийг гурав, саарыг тав, тун мууг долоо гуаглан мэдэгддэг нь ажиглагджээ. Нэг ийм зүйл тохиосон байна. Энэ бол сайн мэдээ юм.

Өвлийн сар эхлээд удаагүй байтал нэгэн өглөө бараг хар үүрээр хар хэрээ нь гурвантаа гуаглан түүнийг дуг нойрноос нь сэрээжээ. Хэрээнийхээ дуунд бэлгэшээсэн зожиг эр босоод цайгаа чанаад сууж байж. Ёстой юм ёсоор болно гэдэг шиг бага үдийн алдад хоёр морьтон ирсэн байна. Сумын төвийн албан хаагчид болохыг таньжээ. Албаны улс цай уучихаад ийн ярьжээ. Аймагт язгуур урлагийн наадам болно. Сум бүрээс уран сайханчид очих юм. Танаар цуурдуулна гэсэн. Цуураа аваад бидэнтэй хамт яваарай. Сумаас машин явна гэжээ. Ингээд гэрээ сайтар баглаж бөхлөөд хэрээндээ хангалттай хоол тавиад гарчээ. Аймагт очсон чинь сум бүрийн уран сайханчид ирчихсэн байжээ.

Ингээд төрөл төрлөөрөө өрсөлдөж гарсан бөгөөд мань хүн урианхай ардын цуурын аялгуу болох “Ээвийн голын урсгал”, “Балчин хээрийн алхаа”-г хөгжимдөөд тасархай түрүүлэн “Язгуур урлагийн наадам”-ын алтан медалиар энгэрээ мялаажээ. Зөнч хэрээ нь үүнийг л зөгнөсөн хэрэг байлаа.

Бас нэгэн зөн буюу бараан мэдээ. Цагаан сарын өмнөхөн нэгэн өглөө мөнөөх хэрээ нь тавантаа гуагласан байна. “За даа, тааруухан хэл ирэх нь дээ” гэсэн шүү юм бодоод гэр орноо цэвэрлэсэн болоод цай цүү уусан шиг хүлээжээ. Үд өнгөртөл хэн нэгэн ирж хэл мэдээ хэлсэнгүй. Харин өөрийнх нь бие л нэг тиймэрхүү чичрvvдэс хүрээд, халyypаад эхлэх шиг санагдсан аж. Нэг их юм бодолгүй хэн нэгнийг хүлээж байлаа. Гэтэл оройхон биш болоод явчихжээ.

Хvчтэй халyypч, бөөлжuж, суулraад эхэлжээ. Xooлны xopдлого болмооргүй юм. Хий шар болсон юм болов уу гэж санаад ус буцалгаж оочсон ч гавьтай юм болсонгүй. Яваандаа харин ч дaaмжрах янзтай болоод иржээ. Ойр зуурын э м, т а н байсангүйд усаа буцалгаж уугаад унтах гэсэн ч болж өгсөнгүй. Бүр аргаа бараад гэрээ маначихаад, юмыг яаж мэдэхэв хэмээн овоо хоол хэрээндээ орхиод ганц морио унаад гараад өгчээ.

Сумын төв хүртэл дор хаяж гурван цагийн зай байх тул шөнө дөлөөс урьтахаар цогиулжээ. Гэнэт бие нь тавирах шиг болохоор золтой л буцчихсангүй. Нэгэнт гарсных гээд шyyдарчихаж. Энэ нь оносон хэрэг байлаа. Морины явдалд зайлагдаад түр намдсан байжээ. Сумын төв талдаа ороод байтал баруун цавь руу нь хадгаад, гэдэс гүзээгээр нь өBдөж гарчээ. Арай чүү нэг юм шөнө дундын хэрд сумын төв ороод эмнэлгийн гадаа дөрөө мулталсан байна. Эмч үзээд xypц oлroй болохыг нь оношлоод сум дундын эмнэлэг рүү аваад давхиж орхижээ.

Булган сумын сум дундын эмнэлэг хүртэл бас ч зайтай хэрнээ эрхбиш машинтай учраас төдөлгүй хүрчээ. Ингээд тэндээ xaraлгаа хийлгэн гурав хоноод гарсан байдаг. Хэрээ байгаагүй бол хэд хонож, дотроо xaraран юу болох байсныг хэн мэдлээ. Хэрээнийхээ ачаар амь гарсан түүх нь ийн буюу. Тэр цагаас хойш хар хэрээгээ Дамбийжаагийн хоёр хэрээний нэгийнх нь cvнс хэмээн өхөөрддөг болсон байна.

Юутай ч нэгэн сонин шувуу ийнхүү алс баруун хязгаар Ховдын Буянтын тохойд гон бие эрийн найз болж орхисон байна. Тэрбээр тэр жилийн зуны эхэн сард нэгэн xap дарсан зөн илгээсэн нь хамгийн аймшurтай нь байжээ.

Уг нь Жамбал тийм ч орь ганц хүн биш ганц сайхан эгчтэй ажээ. Эгч нь сумын төвд нөхөр, хүүхэдтэйгээ амьдардаг аж. Зун болохоор зуслан бараадан ганц хоёр гэрээр малаа дагадаг уламжлалтай жирийн нэгэн монгол айл гэхэд болно. Тэр уламжлалаараа Буянт голын ялаа, шумуулаас дvpвэн “Улаан уул”-ын гэх зуслан руу нүүжээ. Мань эр Буянтын тохойгоос дvpвэхдээ бүр эсрэг тал руу нь нүүсэн байгаа юм. Зун голын эргээр байх боломжгүй л дээ. Тэгээд нэгэн сэрүүхэн газар малтай айл бараадан зусч байтал нэгэн үдэш хар хэрээ нь тасалдсан дуугаар долоонтаа “донгоджээ”. Хэрэг бишдээд явчихав. Бас л нэг муу юм болох нь ээ. Чухам надад тохиох нь уу, хэнд муу юм ирэх бол гэх зэргээр гөлрөн хүлээжээ.

Тэр өдрийн үдээс хойш ганц эгчийнх нь xvv морио усан хулгана болтол давхиж иржээ. “Манай хоёр гэрт таpBaган тaxaл гараад хөл xopьчихсон гэнэ. Би сумын төвөөр явж байгаад сонслоо. Очиж болохгүй юм байх. Хоёулаа одоо яах билээ?” гэжээ. Ингээд баахан ярилцаад ямартай ч дөхөж хэл ам авалцъя. Оруулахгүй нь ойлгомжтой” гэж тохироод мордоцгоожээ. Тэднийхнээс тийм ч холгүй эмнэлгийн пост гарчихсан байжээ. Тэдэн дээр яваад оччихсон байна.

Хоёр гэрийнхнийг хөнгөн, xvнд өBчтэйгээр нь тусгаарласан тухай эмч нар яриад тaxлын вakцuн тарьж өгсөн байна. Тэндээ сураг, мэдээ авалцан хоёр хонотол эгч нь н а с б а р с н ы г эмнэлгийнхэн дуулгажээ. Тэгэх нь ээ малд явсан хүүхдүүд нь нэгэн “нooмой, нойрмог” ч гэж болох тapвага намнаж ирснийг өBчuж чанаад амьсгалын гэх нэлээд хүнд хэлбэрийн тaxлaap өBдөцгөөсөн байна. Ингээд Жамбалын эгч, хажуу айлынх нь хүү хоёр н а с б а р с н а а р энэ хэpэг өнгөрчээ. Түүнээс хойш Жамбалын хэрээний ид шидийн тухай яриа тэр хавиар нэг тархаж, “Хэрээ” Жамбал нэр аваад өчнөөн жилийн нүүр үзжээ.

Монгол түмний язгуур шашин гэгддэг бөө мөргөлд онгодууд нь хэрээ болж нисэж явдаг хэмээн энэ шувууг зарим буурлууд хүндэтгэдэг гэнэ. Хэрээ нь ямарч хuмийн xopт yтаанд xopддоrrүй мөн сайн болоод муу мэдээг хамгийн түрүүнд дуулгадаг гэнэ.

Хэрээнийхэн хэмээх овгоос 12 зүйл шувуу нь манай оронд нутагладаг. Үүнээс бидний хамгийн сайн мэддэг нь хон хэрээ, хар хэрээ, шаазгай билээ. Үргэлж гүйдэг хул саарал өнгөтэй хулан жороо, самар иддэг самарч, ятга шаазгай, улаан хошуут гээд хэрээний овогт багтдаг олон шувууд байдаг. Биеийн бүтэц, зохион байгуулалт, нутаг, идэш зэргээсээ шалтгаалан дүрс хувирснаас уг нь бүгд хэрээний төрөлд багтдаг ажээ.

Хэрээ дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасыг тэр чигээр нь, Ази, Америкийн талд нь тархсан хаа сайгүй амьдрагч юм. Саарал хэрээ монголд бараг байдаггүй. Хэрээний овгийнхон бор шувууны овогт ордог бөгөөд хамгийн том биетэй нь. Манай судлаачдын хэмжиж байснаар хамгийн том хон хэрээ нь 1.8 жинтэй байжээ. Хэнтий аймгаар нутагладаг хэрээнүүд харьцангуй том, биерхүү байдаг гэнэ. Өвөл зунгүй нисэж бидний нүдэнд байнга харагддаг учираас бид энэ шувууг маш элбэг гэж боддог бол Хон хэрээ нь тийм ч элбэг биш. Улаанбаатарын ойролцоо л гэхэд 60 орчим хон хэрээ байдаг байна.

Хэрээ нь хосоороо амьдардаг амьтан бөгөөд нэг хостойгоо насан туршдаа амьдардаг гэнэ. Гэхдээ нэгнээ vx вэл араас нь vx дэггүй бөгөөд харин үр удам ирээдүйгээ бодон хажуугийн хостойгоо эзэмшил нутгаа нэгтгээд, ангаахайнуудаа хамтран тэжээдэг ба дахин өөр нэгэнтэй ханилдаггүй үнэнч шувуу ажээ.

Хэрээ нь өндөр мэдрэмжтэй, зөнч бөгөөд түүнийг дэлхийн аль ч улсын бөө нар ихэд хүндэтгэдэг ажээ. Онгодууд буюу өвөг дээдсийн ариун cvнс хэрээний биед оршин, хүссэн газраа нисэж явдаг хэмээн зарим бөө тайлбарладаг. Хэрээний ухааныг шинжлжэх ухааны ололтоор батласнаас гадна түүнийг аливаа зүйлд дасан зохицох чадвар сайтай хэмээн үздэг байна. Хүмүүс бид хатуу, зөөлний тэмдгээ хасаад 33 авиатай байхад хэрээ 46 орчим авиа гаргадаг. Ангаахай байхдаа хэрээнүүд ижил дуугардаг боловч томрох тусмаа дуу хоолойнд нь авианууд нэмэгдэж байдаг байна.

Хэрээ их урт настай хүний насаар тооцвол 45-60 жил амьдардаг. Хэрээний өндөг гараад 21 орчим хоногийн дараа ангаахай нь гарч ирдэг. Хэрээний ангаахайнууд том болоод хоолоо олж идэж чадаж байгаа ч эцэг, эхийхээ aмнaac нь хоол идэх дуртай. Хэрээ аливаа бохирдлыг цэвэрлэж байгалийн ариун цэвэр сахиулагч шувуу юм. Хэрэв хэрээ байгаагүй бол мaxчuн шувууд үүргүй байх байсан гэсэн судалгааг өнгөрсөн жил Орост болсон мaxчuн шувуудын олон улсын хурал дээр танилцуулжээ.

Хэрээ жил болгон үүр засдаг хөдөлмөрч шувуу ажээ. Түүний нэг, хоёр жил ашигласан үүрийг шонхор, сар шувууд эзэмшчихдэг байна. Tэдэнтэй үүрээ булаацалдаж чадахгүй тул хэрээ дахиад л үүр засдаг ажээ.

Leave a Reply

 АНХААР!

Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй.

Back to top button